Ít ai tự hỏi “mình có nên mua cái này không?” và tự trả lời là “không”. Chính câu hỏi mà bạn đặt ra chứng tỏ là bạn đã muốn mua, và sau khoảnh khắc đó thì bạn không còn đang cân nhắc nữa mà bạn đang tìm một lý do hợp lý để mua sản phẩm đó.

Để bộ não của bạn không “lươn lẹo” đánh lừa rằng cần dùng sản phẩm đó, hãy hỏi bản thân “mỗi lần sử dụng món đồ này, mình sẽ tốn bao nhiêu tiền?”

Câu trả lời nhanh

Đó là công thức tổng. Điều quan trọng là, "tổng chi phí" không chỉ là giá bán, bạn cần tính luôn cả chi phí bảo trì bảo dưỡng, các gói đăng ký kèm theo, phụ kiện mua thêm, và đồ thay thế. Chi phí thực sự LUÔN LUÔN cao hơn giá niêm yết lúc mua.

Thực ra mà nói, không có một quy chuẩn chung nào để đánh giá sự “đáng tiền” của tất cả các sản phẩm. Một chiếc điện thoại trị giá 6.000đ/ngày mang lại cho bạn một giá trị khác so với một chiếc máy nướng bánh mì có giá 6.000đ/lần dùng. Mức độ hợp lý của sản phẩm phụ thuộc vào việc nó làm được gì cho bạn, và nếu không có nó thì bạn sẽ phải chi bao nhiêu tiền cho một sản phẩm/ dịch vụ tương đương.

Cách tính chi phí mỗi lần dùng (công thức đầy đủ)

“Chi phí phát sinh” là thứ mà đa số mọi người không nghĩ đến lúc mua. Chi phí này bao gồm:

• Bảo trì và sửa chữa: thay màn hình điện thoại, bảo dưỡng xe máy, vệ sinh điều hòa
• Gói đăng ký và đồ tiêu hao: viên cà phê nén, phí sử dụng app, lõi lọc nước, hộp mực máy in
• Phụ kiện: ốp, củ sạc, phụ kiện vệ sinh, mấy thứ "cần phải có" để món đồ bạn mua hoạt động tốt hơn mức chuẩn.
• Chi phí vận hành: Tính thêm chi phí năng lượng (Điện, nước, xăng v.v.) khi muốn mua những vật dụng tiêu tốn nhiều năng lượng như máy lạnh, máy sấy quần áo, xe xăng, xe điện.

Ví dụ: Robot hút bụi lau nhà.

Một con robot lau nhà tầm trung giá khoảng 10 triệu - nghe cũng khá hợp lý nếu bạn là một người bận rộn hoặc không thích lau dọn nhà cửa.

Nhưng hãy tính thêm: mỗi năm bạn thay khăn lau, chổi cuốn, lõi lọc, nước lau nhà chuyên dụng dành cho robot hết khoảng 500.000đ, tiền điện sạc thêm tầm 200.000đ/năm. Trong 3 năm, chi phí thật là:

10 triệu (máy) + 1.5 triệu (phụ kiện thay thế) + 600.000đ (điện) = khoảng 12.1 triệu

Nếu máy được sử dụng mỗi ngày trong 3 năm, tổng số lần sử dụng là ~1.095 lần, vậy mỗi lần sử dụng robot tốn khoảng 11.000đ.

Số tiền này là rẻ hay đắt? Tuỳ thuộc bạn so sánh nó với cái gì:

• So với thuê người giúp việc theo giờ: Một buổi dọn tầm 150.000–200.000đ, tuần 2 lần là khoảng 1.4 triệu/tháng. Trong 3 năm tốn hơn 50 triệu, đắt gấp 4 lần robot. Bù lại người giúp việc không chỉ lau nhà mà còn lau dọn các vật dụng trên bàn, bếp, nhà vệ sinh v.v. Những thứ mà robot không thể thay thế.
• So với tự quét dọn: Một cái chổi 80.000đ (thay mỗi năm), cây lau nhà 400.000đ, nước lau sàn tầm 90.000đ/chai 3.6kg dùng được khoảng 3 tháng. Trong 3 năm bạn chi khoảng 1.7 triệu, nghĩa là ~ 1.600đ/lần. Rẻ gấp 7 lần robot, nhưng bạn đang đánh đổi bằng 15 phút mỗi sáng. Vậy câu hỏi dành cho bạn là: 15 phút mỗi ngày có đáng giá ~10.000đ với bạn không?

Mỗi người sẽ có một câu trả lời khác nhau, nhưng bây giờ bạn đã thực sự nhìn thấy được con số và sự đánh đổi giữa sự tiện lợi, cảm giác thoải mái, thời gian và tiền bạc thay vì chỉ đoán mò.

Quy tắc 30 lần. Trước khi lôi máy tính ra, đây là bài kiểm tra nhanh: nếu bạn không hình dung được mình sẽ dùng món đó ít nhất 30 lần, hãy suy nghĩ thật kỹ trước khi mua. Máy nướng bánh mì, máy ép chậm, cái thảm yoga v.v. - có thật là bạn sẽ dùng nó hơn 30 lần không? Nếu câu trả lời là "chắc là không", thì bạn đã có đáp án rồi.

Nếu bạn muốn thêm công cụ để quản lý chi tiêu và ngân sách, xem bài Quy tắc 50/30/20 để có một khung đơn giản chia thu nhập giữa nhu cầu, mong muốn và tiết kiệm.

Luôn so sánh với phương án thay thế

Chi phí cho mỗi lần dùng nếu đứng một mình thì chỉ là một con số. Nó chỉ có nghĩa khi bạn đem nó đi so sánh với số tiền bạn sẽ chi nếu không sử dụng món đồ đó.

Vậy, hãy thay câu hỏi “10.000đ/mỗi lần lau nhà có đáng không?” - mà là “10.000đ/ mỗi lần rẻ hơn hay mắc hơn nếu tôi không mua con robot này?”.

Với mỗi món đồ, hãy tự hỏi: "Nếu không mua cái này, tôi sẽ làm gì hoặc chi gì thay thế?"

• Máy pha cà phê vs quán cà phê vs pha phin tại nhà
• Máy rửa bát vs tự rửa bát bằng tay
• Gói tập gym vs chạy bộ công viên vs mua tạ/thảm yoga tập ở nhà

Và xin nhắc lại, không có một ngưỡng chung nào cho tất cả mọi người, mỗi người sẽ tự so sánh chi phí bỏ ra với thời gian, công sức, sự tiện lợi và cảm giác thoải mái của chính mình để quyết định.

Còn nâng cấp thì sao?

Thực ra với mỗi lần mua hàng, bạn đang đưa ra 2 quyết định:

• Bạn có cần món đồ này không?, và
• Bạn có cần phiên bản này của nó không?

Bạn cần mua một con robot hút bụi lau nhà giá 5 triệu, 10 triệu hay 20 triệu? Bạn nên mua điện thoại Xiaomi, Samsung hay Iphone? Và mua dòng nào của mỗi hãng trên?

Đây là phương pháp tính toán đơn giản để trả lời cho câu hỏi trên:

1. Bước 1: Tính chi phí mỗi lần dùng cho phiên bản cơ bản. Đây là lựa chọn ít tiền nhất nhưng vẫn đáp ứng được nhu cầu của bạn. Không phải là loại rẻ nhất vì nó dỏm nhất và sẽ hỏng sau một tháng, mà là phiên bản hoạt động tốt và ít tiền nhất.
2. Bước 2: Tính chi phí mỗi lần dùng cho phiên bản bạn thực sự muốn mua.
3. Bước 3: Khoảng cách giữa hai con số chính là "phí nâng cấp" cho mỗi lần dùng. Đó là số tiền bạn đang trả thêm để tận hưởng những tính năng “cao cấp” - camera xịn hơn, robot hút bụi leo bậc cao hơn, máy rửa bát có nhiều tính năng hơn, máy pha cafe có thể pha được nhiều loại thức uống hơn, v.v.

Ví dụ cụ thể: Android 7 triệu vs iPhone 25 triệu.

Cả hai đều có các chức năng cơ bản như gọi điện, sử dụng được các app, chụp ảnh được. Một chiếc Android tầm trung (Samsung Galaxy A, Xiaomi Redmi Note) tầm 7 triệu, trong khi iPhone mới giá khoảng 25 triệu.

• Phiên bản cơ bản, dùng hằng ngày trong 3 năm (~1.095 ngày) = ~6.400đ/ngày.
• iPhone với cùng tần suất sử dụng = ~22.800đ/ngày.

→ Chi phí nâng cấp của bạn = ~16.400đ/ngày để đổi lấy camera đẹp, hệ sinh thái Apple, và chất lượng hoàn thiện. Vậy 16.400đ/ngày có đáng không?

• Câu 1: Bạn sẽ thực sự dùng các tính năng nâng cấp bao nhiêu lần? Không phải cái điện thoại, mà là những tính năng làm cho nó đắt hơn. Bạn sẽ dùng điện thoại hằng ngày, chắc rồi. Nhưng bạn có sử dụng camera xịn hằng ngày không? Bạn có thực sự cần chất lượng camera như vậy không? Hệ sinh thái của Apple có phải là thứ quan trọng mỗi ngày đối với bạn không?
• Câu 2: Bạn có thể mua một sản phẩm rời với cùng chất lượng của tính năng nâng cấp đó với giá rẻ hơn không? Đôi khi bạn đang trả thêm 18 triệu chỉ để sử dụng camera xịn, trong khi một app chỉnh ảnh có thể cho ra kết quả với chất lượng bằng 80% chiếc camera xịn đó. Hoặc bạn chi nhiều tiền hơn để mua một phiên bản điện thoại có dung lượng lưu trữ lớn, trong khi gói iCloud hoặc Google One với giá 70,000đ/ tháng đã giải quyết được vấn đề dung lượng.

Điểm mấu chốt là bạn không cần gắn nhãn "thiết yếu" hay "xa xỉ" cho bất cứ thứ gì. Khoảng cách giữa chi phí/lần của phiên bản cơ bản và phiên bản bạn muốn sẽ cho bạn biết điều đó.

Nếu muốn phân tích sâu hơn riêng ví dụ iPhone, xem bài Mua iPhone có đáng không?, mô tả chi tiết những chi phí ít ai nghĩ đến trước khi mua.

Bài kiểm tra giữa “chi phí” và “thời gian”

Đây là cách suy nghĩ hoàn toàn khác về chuyện mua sắm. Mỗi món đồ đều có hai cái giá: giá tiền và giá trị thời gian.

Cách tính giá thời gian của bạn: lấy giá món đồ chia cho thu nhập theo giờ sau thuế. Mức lương trung bình của nhân viên văn phòng ở Việt Nam khoảng 8-12 triệu/tháng, tức tầm 40.000 - 60.000đ/giờ sau thuế. Con số của bạn có thể khác, nhưng mình lấy 50k/giờ làm ví dụ.

Đôi giày có giá niêm yết 2 triệu còn có một mức giá khác, là “40 giờ làm việc” (Khoảng 5 ngày đi làm). Chiếc iPhone niêm  yết 25 triệu có giá là “500 giờ đi làm” - hơn 2 tháng đi làm không nghỉ của bạn.

• Biến nó thành trò chơi. Lần sau khi lướt Shopee hay đi dạo trung tâm thương mại, hãy đổi mọi giá tiền sang giá thời gian trong đầu. "Áo hoodie 500.000đ" biến thành "10 tiếng làm việc". "Tai nghe AirPods 5 triệu" biến thành "hơn 2 tuần đi làm". Cảm giác sex thay đổi ngay lập tức.
• Thử thách giỏ hàng. Mở giỏ hàng của bạn trên Shopee, Lazada, hay TikTok Shop rồi quy đổi mỗi món sang số giờ làm việc. Cộng tất cả lại. Tổng bạn vừa tính được là số giờ bạn cần làm việc chỉ để trả cho wishlist của mình. Bạn có còn muốn mua hết những món đồ đó không?
• Giờ kết hợp với chi phí mỗi lần dùng. Chiếc iPhone 25 triệu tốn 500 giờ làm việc, thoạt nghe thì có vẻ khá nhiều. Nhưng rải ra 3 năm sử dụng điện thoại hằng ngày thì mỗi lần dùng chỉ tốn khoảng 2 phút làm việc. Còn cái máy ép trái cây 2 triệu bạn sẽ dùng 2 lần rồi xếp tủ? Nó là 20 giờ làm việc cho mỗi lần ép đấy nhé!

Chốt lại

Bạn không cần bằng đại học chuyên ngành tài chính để biết một món đồ có đáng mua hay không. Bạn cần một công thức, một phép so sánh, và một sự thành thật với chính mình.

Chi phí mỗi lần dùng (kèm theo những chi phí ẩn) cho biết bạn thực sự trả bao nhiêu. So với phương án thay thế cho biết con số đó tốt hay xấu. Chi phí nâng cấp cho biết bạn có cần bản cao cấp hay bản thường đã đủ. Và giá niêm yết vs thời gian làm việc biến mọi thứ trở nên hữu hình hơn.